"Con mình là... Trẻ Tự Kỷ?"

Đối với những phụ huynh có con là trẻ đặc biệt, đằng sau một kết luận đánh giá hay một khuyến nghị cần hỗ trợ chuyên sâu cho trẻ thường không chỉ là những thông tin chuyên môn. Đó còn có thể là một sự thay đổi lớn trong cách cha mẹ nhìn nhận về con, về vai trò của chính mình và về hành trình phía trước của gia đình.

Mỗi cha mẹ có một cách khác nhau để tiếp nhận thông tin về sự phát triển của con. Có người nhanh chóng tìm kiếm giải pháp, có người cần thời gian để hiểu và chấp nhận, cũng có người trải qua nhiều cảm xúc đan xen như hoang mang, lo lắng, buồn bã, tức giận, tội lỗi hoặc hy vọng.

“Tại sao lại là con?”

“Mình đã làm gì sai?”

“Con có thể tiến bộ không?”

“Mình phải bắt đầu từ đâu?”

“Liệu mình có đủ tốt để đồng hành cùng con?”
Những phản ứng này có thể là một phần của quá trình thích nghi tâm lý của cha mẹ khi đối diện với những thay đổi trong nhu cầu và sự phát triển của con. Quá trình ấy không diễn ra giống nhau ở mọi gia đình, cũng không nhất thiết tuân theo một trình tự cố định.

NHỮNG TRẠNG THÁI TÂM LÝ CHA MẸ CÓ CON TỰ KỶ CÓ THỂ TRẢI QUA
1. KHÓ TIẾP NHẬN THÔNG TIN
Sau khi nhận được kết quả đánh giá hoặc khuyến nghị thực hiện đánh giá chuyên sâu, một số cha mẹ có thể cảm thấy bất ngờ, hoang mang hoặc chưa sẵn sàng tiếp nhận thông tin.

“Con vẫn chạy nhảy bình thường mà?”

“Con chỉ chậm nói thôi…”

“Có khi nào kết quả đánh giá chưa chính xác không?”

“Có thể con không phải tự kỷ…”
Cha mẹ cũng có thể tìm kiếm thêm ý kiến chuyên môn hoặc đưa con đến nhiều cơ sở khác nhau để có thêm thông tin và sự chắc chắn.
Đây có thể là phản ứng dễ hiểu khi cha mẹ phải tiếp nhận một thông tin có ý nghĩa lớn đối với hình dung của họ về con và tương lai của gia đình. Khó tiếp nhận một thông tin không đồng nghĩa với việc cha mẹ thiếu trách nhiệm hay không yêu thương con.
Điều quan trọng là cha mẹ có thể cho bản thân thời gian để hiểu thông tin, đặt câu hỏi và tìm kiếm những đánh giá chuyên môn phù hợp khi còn băn khoăn.
Cha mẹ có thể bắt đầu từ việc:
- Tìm hiểu rõ ý nghĩa của kết quả đánh giá;
- Trao đổi trực tiếp với chuyên gia về những biểu hiện và nhu cầu cụ thể của trẻ;
- Tìm kiếm ý kiến chuyên môn bổ sung nếu cần;
- Tránh đưa ra những quyết định vội vàng khi bản thân đang quá hoang mang.

2. GIẬN DỮ, TỘI LỖI VÀ BẤT LỰC
Khi những khó khăn của con trở nên rõ ràng hơn, cha mẹ có thể xuất hiện cảm giác giận dữ, thất vọng, lo lắng hoặc bất lực.
Những cảm xúc này đôi khi hướng đến hoàn cảnh xung quanh: “Tại sao chuyện này lại xảy ra với gia đình mình?”
Cũng có khi chúng hướng vào chính bản thân:

“Giá như mình dành nhiều thời gian cho con hơn…”

“Giá như mình phát hiện sớm hơn…”

“Có phải mình đã làm điều gì đó chưa đúng không?”
Cảm giác tội lỗi của cha mẹ có thể trở nên mạnh mẽ khi họ cố gắng tìm kiếm một nguyên nhân để giải thích cho những khó khăn của con. Trong một số trường hợp, điều này còn có thể tạo thêm áp lực lên mối quan hệ vợ chồng và các thành viên trong gia đình.
Tuy nhiên, việc liên tục tìm kiếm một người để chịu trách nhiệm không nhất thiết giúp gia đình giải quyết được những nhu cầu hiện tại của trẻ.
Thay vì chỉ hỏi:

“Ai đã làm sai?”
Cha mẹ có thể từng bước chuyển sang:

“Con đang cần gì?”

“Gia đình có thể hỗ trợ con như thế nào?”
Đây là sự chuyển dịch từ tự trách sang định hướng giải quyết vấn đề, giúp nguồn lực của gia đình được tập trung nhiều hơn vào những nhu cầu thực tế của trẻ.

3. TÌM KIẾM GIẢI PHÁP

“Nếu mình làm khác đi thì sao?”
Khi mong muốn giúp con tiến bộ trở nên mạnh mẽ, cha mẹ thường chủ động tìm kiếm thông tin và các phương án hỗ trợ.
Cha mẹ có thể đọc nhiều tài liệu, tham gia các cộng đồng phụ huynh, hỏi kinh nghiệm từ người quen hoặc tìm hiểu về các chương trình can thiệp và phương pháp hỗ trợ khác nhau.
Sự chủ động này là một nguồn lực quan trọng. Tuy nhiên, trong bối cảnh có quá nhiều thông tin trên Internet và mạng xã hội, cha mẹ cũng có thể gặp khó khăn trong việc phân biệt giữa thông tin có cơ sở khoa học và những tuyên bố chưa được kiểm chứng.
Khi cân nhắc một phương pháp hỗ trợ, cha mẹ có thể thử đặt ra những câu hỏi:
- Phương pháp này có cơ sở khoa học hoặc bằng chứng nghiên cứu phù hợp không?
- Người thực hiện có trình độ và chuyên môn phù hợp không?
- Mục tiêu hỗ trợ cụ thể đối với trẻ là gì?
- Tiến triển của trẻ được theo dõi và đánh giá như thế nào?
- Phương pháp này có phù hợp với đặc điểm, nhu cầu và bối cảnh của trẻ không?
Điều trẻ cần không nhất thiết là càng nhiều phương pháp càng tốt, mà là những hỗ trợ phù hợp, có mục tiêu rõ ràng và được thực hiện bởi những người có chuyên môn.
Trong quá trình tìm kiếm giải pháp, cha mẹ cũng cần được cung cấp thông tin đầy đủ để có thể đưa ra những lựa chọn phù hợp cho con thay vì bị thúc đẩy bởi cảm giác sợ hãi hoặc áp lực phải “làm tất cả mọi thứ”.

4. CĂNG THẲNG VÀ QUÁ TẢI

“Mình mệt quá…”
Đồng hành cùng một đứa trẻ có nhu cầu hỗ trợ đặc biệt có thể đòi hỏi nhiều thời gian, công sức và nguồn lực.
Cha mẹ có thể đồng thời phải đưa con đi đánh giá, tham gia các chương trình hỗ trợ, phối hợp với nhà trường, tìm kiếm thông tin, sắp xếp công việc và duy trì các trách nhiệm khác trong gia đình.
Khi những yêu cầu này kéo dài, cha mẹ có thể trải qua:
- Căng thẳng và lo lắng kéo dài;
- Mệt mỏi hoặc cảm giác quá tải;
- Buồn bã, thất vọng;
- Cảm giác cô đơn hoặc thiếu sự chia sẻ;
- Khó duy trì các hoạt động và mối quan hệ trước đây;
- Cảm giác bất lực hoặc nghi ngờ khả năng của bản thân trong vai trò làm cha mẹ.
Những trải nghiệm này cần được nhìn nhận trong bối cảnh áp lực chăm sóc và quá trình thích nghi của gia đình, thay vì đơn giản xem đó là sự yếu đuối của cha mẹ.
Đặc biệt, cha mẹ cũng cần lưu ý đến sức khỏe tinh thần của chính mình. Nếu tình trạng căng thẳng, buồn bã, mất ngủ, kiệt sức hoặc cảm giác bất lực kéo dài và gây ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt, công việc, các mối quan hệ hoặc khả năng chăm sóc bản thân, việc tìm kiếm sự hỗ trợ từ chuyên gia tâm lý là điều nên được cân nhắc.
Chăm sóc sức khỏe tinh thần của cha mẹ cũng là một phần của quá trình chăm sóc trẻ.

5. THÍCH NGHI VÀ CHẤP NHẬN

“Con vẫn là con của mình.”
Theo thời gian, một số cha mẹ có thể dần hình thành một cách nhìn mới về con và về hành trình phía trước.
Chấp nhận không có nghĩa là từ bỏ kỳ vọng, cũng không có nghĩa là cha mẹ không còn mong muốn con phát triển. Chấp nhận có thể được hiểu là quá trình cha mẹ dần nhìn nhận con một cách toàn diện hơn - bao gồm cả những khó khăn, khả năng, điểm mạnh, nhu cầu và đặc điểm riêng của con - thay vì chỉ nhìn con thông qua một nhãn chẩn đoán.
Khi đó, những câu hỏi của cha mẹ có thể dần thay đổi:

“Con đang cần gì?”

'“Con có điểm mạnh nào?”

“Con đang gặp khó khăn ở đâu?”

“Mình có thể hỗ trợ con như thế nào?”

“Gia đình và nhà trường có thể phối hợp ra sao?”
Hành trình đồng hành vì thế có thể chuyển từ:

“Làm sao để con trở thành một đứa trẻ bình thường?”
Sang hình thái:

“Làm sao để con có thể phát triển tốt nhất dựa trên những đặc điểm, khả năng và nhu cầu của chính mình?”

KHÔNG CÓ MỘT “LỘ TRÌNH CẢM XÚC” CHUNG CHO MỌI CHA MẸ
Điều quan trọng cần nhớ là những trạng thái trên không phải một quy trình gồm năm giai đoạn mà tất cả cha mẹ đều phải trải qua theo đúng thứ tự.
Một phụ huynh có thể cảm thấy bình tĩnh khi tiếp nhận thông tin nhưng sau đó mới xuất hiện lo lắng. Một người khác có thể trải qua cảm giác tội lỗi rồi quay trở lại trạng thái hoang mang khi con bước vào một giai đoạn phát triển mới.
Cảm xúc cũng có thể thay đổi theo thời gian và theo những hoàn cảnh khác nhau của gia đình.
Vì vậy, thay vì tự hỏi:

“Tại sao mình vẫn chưa chấp nhận được?”
Cha mẹ có thể thử hỏi:

“Hiện tại mình đang cảm thấy điều gì?”

“Điều gì đang khiến mình khó khăn nhất?”

“Mình cần thêm nguồn lực hoặc sự hỗ trợ nào?”
Không phải lúc nào cha mẹ cũng cần tự mình tìm ra câu trả lời.

4 ĐIỀU CHA MẸ CÓ THỂ BẮT ĐẦU TỪ HÔM NAY
1. THAY TỰ TRÁCH BẰNG TẬP TRUNG VÀO NHU CẦU HIỆN TẠI
Những điều đã xảy ra trong quá khứ không thể thay đổi. Thay vì dành quá nhiều năng lượng cho cảm giác tội lỗi, cha mẹ có thể tập trung vào những điều mình có thể thực hiện ở hiện tại để hỗ trợ con.
2. LỰA CHỌN THÔNG TIN CÓ CƠ SỞ
Ưu tiên thông tin từ các cơ sở y tế, tổ chức chuyên môn, chuyên gia được đào tạo phù hợp và các tài liệu khoa học có nguồn gốc rõ ràng. Khi tiếp nhận một phương pháp mới, hãy tìm hiểu về bằng chứng, mục tiêu, người thực hiện và mức độ phù hợp với trẻ.
3. XÂY DỰNG MẠNG LƯỚI HỖ TRỢ
Cha mẹ không nhất thiết phải đảm nhận toàn bộ trách nhiệm một mình. Sự phối hợp giữa cha mẹ, người thân, nhà trường và đội ngũ chuyên môn có thể giúp giảm bớt gánh nặng chăm sóc và tạo ra một hệ thống hỗ trợ nhất quán hơn cho trẻ.
4. CHĂM SÓC SỨC KHỎE TINH THẦN CỦA CHÍNH MÌNH
Nghỉ ngơi, duy trì các mối quan hệ xã hội, dành thời gian cho bản thân và tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn khi cần không phải là ích kỷ. Đó cũng là cách cha mẹ duy trì nguồn lực để có thể tiếp tục đồng hành cùng con trong dài hạn.

CHA MẸ CŨNG CẦN ĐƯỢC ĐỒNG HÀNH
Cha mẹ thường được kỳ vọng phải là người mạnh mẽ, kiên trì và luôn biết mình cần làm gì để giúp con. Nhưng trên thực tế, cha mẹ cũng có thể hoang mang, mệt mỏi, lo lắng và cần một nơi để được lắng nghe.
Đồng hành cùng con không có nghĩa là cha mẹ phải luôn biết câu trả lời.
Đôi khi, bước đầu tiên chỉ đơn giản là cho phép bản thân nói ra:

“Mình đang gặp khó khăn.”
Và từ đó, tìm kiếm sự hỗ trợ phù hợp.
Khi cha mẹ được thấu hiểu, được cung cấp thông tin đáng tin cậy và có một mạng lưới hỗ trợ phù hợp, họ có thêm nguồn lực để đáp ứng nhu cầu của con và duy trì hành trình đồng hành một cách bền vững hơn.
Bởi để nâng đỡ con trên hành trình lớn lên, cha mẹ cũng cần được nâng đỡ trên chính hành trình của mình.

KHI NÀO CHA MẸ NÊN TÌM KIẾM HỖ TRỢ TÂM LÝ?
Cha mẹ có thể cân nhắc tìm kiếm sự hỗ trợ từ chuyên gia tâm lý khi nhận thấy:
- Căng thẳng hoặc lo âu kéo dài và khó tự điều chỉnh;
- Cảm giác buồn bã, bất lực hoặc quá tải ngày càng gia tăng;
- Giấc ngủ hoặc sinh hoạt hằng ngày bị ảnh hưởng;
- Khó duy trì công việc hoặc các mối quan hệ;
- Xung đột trong gia đình gia tăng do áp lực chăm sóc trẻ;
- Cảm thấy không còn đủ nguồn lực để tiếp tục đồng hành cùng con;
- Hoặc đơn giản là muốn có một không gian an toàn để được lắng nghe và cùng tìm ra hướng đi phù hợp.
Tìm kiếm hỗ trợ tâm lý không phải là dấu hiệu của sự yếu đuối. Đó có thể là một bước chủ động trong việc chăm sóc sức khỏe tinh thần của bản thân và gia đình.
Nếu bạn đang cảm thấy quá tải trên hành trình đồng hành cùng con, bạn không nhất thiết phải đi qua hành trình ấy một mình. Một cuộc trò chuyện với chuyên gia tại JOY MIND EDUCATION có thể giúp bạn hiểu rõ hơn về những cảm xúc mình đang trải qua, nhận diện nguồn lực hiện có và tìm ra cách hỗ trợ phù hợp với hoàn cảnh của gia đình.

ĐỒNG HÀNH CÙNG JOY MIND EDUCATION
Tại JOY MIND EDUCATION, chúng tôi tin rằng mỗi người đều có khả năng hồi phục khi được lắng nghe đủ sâu và đồng hành đúng cách.
Tham vấn tâm lý không phải để nói rằng bạn "có vấn đề", mà là một không gian an toàn để bạn:
- Hiểu điều gì đang diễn ra bên trong mình.
- Học cách chăm sóc cảm xúc và tháo gỡ những áp lực tích tụ.
- Từng bước tìm lại sự cân bằng trong cuộc sống.
Có những lúc, điều dũng cảm nhất không phải là tiếp tục gồng mình, mà là cho phép bản thân được dừng lại, được nghỉ ngơi và được người khác đồng hành.

“Một khoảnh khắc được lắng nghe có thể trở thành khởi đầu của một hành trình chữa lành bền vững”.

Lưu ý: Nội dung bài viết nhằm mục đích cung cấp thông tin và giáo dục tâm lý, không thay thế cho quá trình đánh giá, chẩn đoán hoặc can thiệp chuyên môn cá nhân.

Bài viết được đăng tải đồng thời trên website và fanpage của JOY MIND EDUCATION.
[ Xem bài viết trên fanpage → https://www.facebook.com/share/p/1a24Y4Facp/ ]

-------------------------------
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Bệnh viện Nhi đồng Thành phố. (2018). Tâm lý của phụ huynh khi có con mắc chứng tự kỷ. Chuyên gia tâm lý Vương Nguyễn Toàn Thiện – Đơn vị Tâm lý, Bệnh viện Nhi đồng Thành phố.
Laili, N. binti, Abdullah, W. A. W., Toran, H., Amin, A. S., & Alias, R. (2021). Challenges and Support for Parents of Children With Autism Spectrum Disorder at Work. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences, 11(12). https://doi.org/10.6007/ijarbss/v11-i12/11804
Gnanasekaran, S., Choueiri, R., Neumeyer, A., Ajari, O., Shui, A., & Kuhlthau, K. (2015). Impact of employee benefits on families with children with autism spectrum disorders. Autism, 20(5), 616–622. DOI: 10.1177/1362361315598891.